Thông Số Kỹ Thuật
| Khối lượng mol: | 27.03 g/mol |
| Phân tử khối: | 27.03 |
| Số CAS: | 74-90-8 |
| Trạng thái: | Lỏng (ở nhiệt độ phòng), dễ bay hơi |
| Màu sắc: | Không màu |
| Tính tan: | Tan vô hạn trong nước, etanol và ete. |
| Độ tan: | Tan vô hạn trong nước ở 20 °C. |
| Độ pH: | Khoảng 5.5 - 6.5 (trong dung dịch nước loãng) |
| Oxi hóa - Khử: | HCN là một axit yếu nhưng có tính khử nhẹ do chứa nguyên tử carbon ở trạng thái số oxi hóa +2 và nitơ ở -3, nhưng không phải là tính chất nổi bật. Các dạng muối xyanua (CN⁻) của nó mới thể hiện rõ tính khử hơn. |
| Nhiệt độ sôi: | 25.7 °C |
| Nhiệt nóng chảy: | -13.4 °C |
| Tỷ trọng: | 0.687 g/cm³ (ở 20 °C) |
Máy tính nhanh
* Tự động tính dựa trên 27.03 g/mol
Đặc tính & Ứng dụng
- Công nghiệp hóa chất: Nguyên liệu tổng hợp metyl metacrylat (MMA), adiponitril (tiền chất của nylon 6,6), natri xyanua (NaCN), kali xyanua (KCN).
- Sản xuất thuốc trừ sâu: Dùng làm chất diệt côn trùng, đặc biệt trong việc khử trùng hạt ngũ cốc và kho bãi.
- Công nghiệp dược phẩm: Một số dẫn xuất xyanua được sử dụng làm trung gian tổng hợp dược phẩm.
- Khai thác khoáng sản: Natri xyanua, sản xuất từ HCN, được dùng trong công nghiệp khai thác vàng và bạc (quá trình xyanua hóa).
- Phân tích hóa học: Dùng trong một số phép thử hóa học nhất định.
Phương pháp điều chế
- Trong công nghiệp (Quá trình Andrussow): Oxy hóa CH₄ và NH₃ trong sự có mặt của oxy và xúc tác bạch kim ở nhiệt độ cao (1000-1200 °C):
2CH₄ + 2NH₃ + 3O₂ → 2HCN + 6H₂O - Trong công nghiệp (Quá trình BMA): Phản ứng giữa metan và amoniac không có oxy, sử dụng xúc tác bạch kim trên alumina ở nhiệt độ cao:
CH₄ + NH₃ → HCN + 3H₂ - Trong phòng thí nghiệm: Cho axit mạnh tác dụng với muối xyanua:
NaCN + HCl → HCN + NaCl
Tính chất Hóa học
Tác dụng với:
- Oxy hóa mạnh: VD: 2HCN + O₂ → 2HCNO (axit cyanic)
- Bazơ mạnh: VD: HCN + NaOH → NaCN + H₂O
- Kim loại kiềm, kiềm thổ: (Tạo muối xyanua) VD: 2HCN + Ba → Ba(CN)₂ + H₂
- Anken: (Phản ứng hydroxyan hóa) VD: CH₂=CH₂ + HCN → CH₃CH₂CN (propannitril)
Không phản ứng:
HCN là một axit yếu, do đó nó không phản ứng mạnh với các axit khác. Nó cũng ít phản ứng với các chất oxy hóa yếu hoặc các kim loại kém hoạt động.
Chuỗi chuyển hóa
CH₄ + NH₃ → HCN + H₂ → NaCN + HCl → HCN + NaCl → HCONH₂
Hiện tượng thực tế
- Mùi hạnh nhân đặc trưng của HCN (không phải ai cũng ngửi thấy được do yếu tố di truyền).
- Sự giải phóng HCN khi đốt cháy nhựa polyurethane hoặc vật liệu chứa nitơ, gây nguy hiểm trong các đám cháy.
Bài tập vận dụng
Bài tập: Một bình kín chứa 10 lít hơi HCN (đktc) bị rò rỉ vào không khí. Giả sử nồng độ HCN gây chết là 50 ppm. Thể tích không khí tối thiểu cần để hòa loãng hoàn toàn lượng HCN này xuống dưới ngưỡng gây chết là bao nhiêu? (Coi 1 mol khí ở đktc chiếm 22.4 lít)
Lời giải:
- Số mol HCN = 10 lít / 22.4 lít/mol ≈ 0.446 mol
- Thể tích HCN ở 50 ppm (0.00005) trong không khí = 10 lít
- Thể tích không khí cần = Thể tích HCN / nồng độ = 10 lít / 0.00005 = 200,000 lít = 200 m³.
Mẹo nhớ nhanh: HCN, axit xyanhydric đáng sợ,
Mùi hạnh nhân nhưng chất độc ta đừng lơ.
Hô hấp bị ức chế, tử vong nhanh,
Ứng dụng công nghiệp nhiều nhưng cần cẩn thận canh!
Cảnh báo & An toàn
Nguy hiểm: Cực kỳ dễ cháy và độc hại:
- Dễ cháy: Hơi HCN rất dễ cháy và tạo hỗn hợp nổ với không khí (giới hạn nổ 5.6 – 40% thể tích).
- Độc tính cao: Là một trong những chất độc mạnh nhất, có thể gây tử vong nhanh chóng khi hít phải, nuốt phải hoặc hấp thụ qua da. Hơi HCN gây ngạt tế bào bằng cách ức chế enzym cytochrome oxidase trong chuỗi hô hấp.
- Ăn mòn: Có thể gây kích ứng mắt, da và đường hô hấp.
- Phản ứng: Phản ứng mãnh liệt với các chất oxy hóa mạnh, bazơ mạnh.
Độc tính: Độc tính: Cực kỳ độc. Liều gây chết cho người khi hít phải có thể chỉ 50-60 ppm trong không khí trong vài phút. Hấp thụ qua da cũng gây tử vong. Triệu chứng ngộ độc bao gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, co giật, mất ý thức, suy hô hấp và ngừng tim.
Sơ cứu:
Sơ cứu:
- Hít phải: Nhanh chóng di chuyển nạn nhân ra khỏi khu vực nhiễm độc, cung cấp oxy, hô hấp nhân tạo nếu cần. Dùng amyl nitrit hoặc natri nitrit để tạo methemoglobin, sau đó tiêm natri thiosunfat.
- Tiếp xúc da/mắt: Rửa ngay lập tức với nhiều nước và xà phòng/nước sạch trong ít nhất 15 phút. Cởi bỏ quần áo bị nhiễm.
- Nuốt phải: KHÔNG gây nôn. Cho nạn nhân uống than hoạt tính nếu còn tỉnh táo. Đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức để được điều trị chuyên sâu.
Thu Thủy
Cử nhân Hóa học Đại học Khoa học Tự nhiên. Có 5 năm kinh nghiệm giảng dạy và số hóa tài liệu giáo dục môn Hóa học.
Cập nhật: 20/10/2026
Đã kiểm duyệt chuyên môn
Miễn trừ trách nhiệm (Disclaimer): Toàn bộ thông số hóa học, điều kiện phản ứng và hiện tượng được tham chiếu từ cơ sở dữ liệu danh pháp IUPAC và sách giáo khoa Hóa học chuẩn. Dữ liệu mang tính chất tham khảo phục vụ học thuật. Chúng tôi khuyến cáo người dùng không tự ý thực hành các phản ứng sinh nhiệt, tạo khí độc hoặc chất nổ tại nhà khi không có thiết bị bảo hộ và sự giám sát của chuyên gia.